Oleh Profesor Madya Dr. Shahrul Mizan Ismail
Fakulti Undang-Undang, Universiti Kebangsaan Malaysia
Martabat sesebuah pemerintahan terserlah pada kesediaannya mempertanggungjawabkan kuasa yang diamanahkan kepadanya. Dalam tertib kenegaraan yang menjunjung keluhuran perlembagaan, rakyat berhak menuntut pentadbiran yang dapat diperiksa, keputusan yang dapat difahami dan saluran pemulihan yang dapat digunakan apabila kepentingan mereka terjejas. Sesungguhnya, kepercayaan awam bertunjangkan kesediaan institusi untuk membuka ruang penelitian terhadap perjalanan kuasanya.
Atas pertimbangan itulah, perkembangan kedudukan Malaysia dalam Indeks Kedaulatan Undang-undang 2026 terbitan World Justice Project wajar ditelaah dengan cermat. Malaysia berada pada tangga ke-53 daripada 143 negara dan bidang kuasa, dengan skor keseluruhan 0.57. Peningkatan skornya berbanding tahun sebelumnya adalah kurang daripada satu peratus. Laporan tersebut turut merekodkan penambahbaikan dalam akses kepada keadilan sivil dan kemampuan menanggung kosnya. Kemajuan ini seyogianya diiktiraf secara adil. [1]
Namun demikian, penghargaan terhadap kemajuan hendaklah disertai kejujuran menilai batas pencapaiannya. Profil negara menunjukkan bahawa skor keseluruhan Malaysia pada 2026 masih 0.3 peratus lebih rendah berbanding 2021. Bagi faktor kerajaan terbuka, Malaysia mencatatkan skor 0.42 dan menduduki tangga ke-104. Pada masa yang sama, skor faktor tersebut meningkat 2.1 peratus sepanjang tempoh 2021 hingga 2026. Kedudukan yang lemah dan arah perubahan yang bertambah baik boleh wujud serentak. [2]
Justeru, gambaran yang lebih berimbang ialah kemajuan tahunan yang sederhana dalam perjalanan pembaharuan yang belum memperlihatkan lonjakan keseluruhan yang besar. Kesimpulan bahawa segala-galanya telah pulih sama sukarnya dipertahankan dengan dakwaan bahawa seluruh sistem sedang merosot.
Indeks tersebut juga perlu dibaca menurut sifat dan kaedah pembentukannya. Penilaiannya menggabungkan pengalaman serta persepsi orang awam, penilaian pengamal dan pakar, serta sebahagian data daripada sumber lain. Lapan faktor utamanya diberikan pemberat yang sama. Tinjauan penduduk pula tidak diperbaharui setiap tahun di semua negara. Oleh itu, tarikh penerbitan laporan tidak bererti setiap ukuran mencerminkan seluruh perkembangan mutakhir. [3]
Kedudukan dalam sesuatu indeks ialah ukuran relatif. Skor 0.57 bukan bermaksud negara hanya mematuhi undang-undang sebanyak 57 peratus. Begitu juga, perubahan yang kecil tidak dengan sendirinya membuktikan kesan sesuatu dasar atau kejayaan sesebuah pentadbiran. Hubungan sebab dan akibat memerlukan penelitian yang lebih mendalam daripada perbandingan dua angka.
Adapun persoalan yang lebih mustahak ialah keadaan institusi yang tersingkap di sebalik ukuran tersebut. Dalam profil Malaysia, subfaktor penerbitan undang-undang dan data kerajaan mencatatkan skor 0.34, manakala hak memperoleh maklumat mencatatkan skor 0.35. Dapatan ini memberikan alasan yang munasabah untuk menumpukan perhatian terhadap kebolehcapaian maklumat awam. [2]
Pada hemat saya, akses kepada maklumat mempunyai hubungan yang mendasar dengan keupayaan rakyat mempertahankan hak. Seseorang perlu mengetahui fakta yang berkaitan sebelum dapat mengenal pasti kecacatan sesuatu keputusan, mendapatkan nasihat atau memilih saluran untuk mencabarnya. Ketidakseimbangan penguasaan maklumat boleh menjadi ketidakseimbangan keupayaan mempertahankan kepentingan di sisi undang-undang.
Bayangkan, sebagai suatu contoh andaian, penduduk memohon rekod pelaksanaan projek tebatan banjir yang dikendalikan pihak berkuasa Persekutuan. Mereka mahu meneliti sama ada langkah pencegahan yang dijanjikan telah dilaksanakan. Sekiranya mereka terlebih dahulu dikehendaki membuktikan bahawa tindakan pihak berkuasa telah memudaratkan kepentingan mereka, sedangkan pembuktian itu bergantung pada rekod yang dipohon, timbullah kesulitan yang berputar pada pangkalnya sendiri.
Dalam konteks inilah, Rang Undang-undang Kebebasan Maklumat 2026 menjadi medan penting untuk menguji kesungguhan reformasi. Senarai rasmi Parlimen menunjukkan bahawa rang undang-undang tersebut telah dirujuk kepada Jawatankuasa Pilihan Khas. Penelitian terhadapnya hendaklah berpaksikan teks yang telah dibentangkan, dengan mengambil kira kemungkinan pindaan sepanjang proses penelitian Parlimen. [4]
Fasal 6 teks tersebut mengehadkan tujuan permohonan kepada kategori tertentu. Bagi kategori bakinya, pemohon perlu menunjukkan kepentingan yang wajar dan nyata serta kemudaratan akibat tindakan pihak berkuasa. Reka bentuk sedemikian menimbulkan persoalan tentang kedudukan warga biasa yang mahu meneliti urusan awam sebelum sebarang kerugian peribadi berlaku. [5]
Kepentingan awam tidak semestinya bermula setelah seseorang menanggung kecederaan atau kerugian. Penelitian terhadap perbelanjaan dan pelaksanaan dasar juga bertujuan mencegah penyelewengan, mengenal pasti kelemahan serta memperbaik pentadbiran. Maka, hak memperoleh maklumat wajar dirangka supaya dapat menyokong pengawasan awal oleh masyarakat.
Fasal 12 pula menyediakan pengecualian yang luas, termasuk maklumat yang dilindungi undang-undang kerahsiaan lain. Fasal 21 menggunakan bentuk peruntukan yang memberikan budi bicara untuk menerbitkan maklumat tertentu secara proaktif. Kedua-duanya menuntut penelitian terhadap keluasan akses yang benar-benar tinggal kepada rakyat setelah segala syarat dan pengecualian dilaksanakan. [5]
Pemeliharaan kerahsiaan yang sah tetap mempunyai tempat dalam pentadbiran negara. Keselamatan individu, maklumat peribadi dan kepentingan keselamatan negara memerlukan perlindungan yang sewajarnya. Akan tetapi, alasan bagi mengehadkan pendedahan hendaklah cukup khusus untuk dinilai secara bebas. Pihak berkuasa sepatutnya menjelaskan kepentingan yang dilindungi, kemudaratan yang dijangka dan sebab pendedahan sebahagian rekod tidak memadai.
Komunikasi Pelapor Khas Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu bertarikh 30 September 2026 turut mengutarakan kebimbangan tentang keluasan pengecualian, ketiadaan ujian kemudaratan dan pengimbangan kepentingan awam yang menyeluruh, serta keberkesanan semakan. Pandangan tersebut merupakan penilaian pemegang mandat hak asasi antarabangsa, bukannya keputusan mahkamah Malaysia. Walau bagaimanapun, hujahnya wajar diteliti berdasarkan kekuatan alasan yang dikemukakan. [6]
Dimensi perlembagaan memerlukan ketelitian yang setara. Badan Peguam Malaysia telah mempersoalkan Fasal 22 yang berusaha memisahkan tafsiran akta yang dicadangkan daripada kebebasan asasi di bawah Bahagian II Perlembagaan Persekutuan. Keberatan tersebut membawa persoalan penting tentang hubungan antara tatacara memperoleh maklumat dengan perlindungan hak. Ia hendaklah dibahaskan secara berdisiplin, tanpa mendahului mahkamah dengan mengisytiharkan bahawa peruntukan itu telah diputuskan tidak sah. [7]
Keadilan penilaian juga menuntut pengiktirafan terhadap pendirian kerajaan yang telah dinyatakan. Pada 28 September 2026, Menteri di Jabatan Perdana Menteri bagi Undang-undang dan Reformasi Institusi, Datuk Seri Azalina Othman Said, menegaskan bahawa hak kepada maklumat, ujian kemudaratan, ujian kepentingan awam dan mekanisme semakan akan diberikan perhatian dalam penelitian lanjut. Pandangan awam akan dibawa kepada jawatankuasa Parlimen sebelum pendirian dimuktamadkan. [8]
Pendirian ini membuka ruang pembaharuan yang bermakna. Tanggungjawab seterusnya ialah menterjemahkan prinsip yang telah diakui itu kepada peruntukan yang jelas, kewajipan yang boleh dikuatkuasakan dan remedi yang benar-benar dapat dicapai.
Keberkesanan remedi bergantung pada kemampuan badan penyemak untuk meneliti alasan penolakan dan rekod yang dipertikaikan. Jika institusi penyemak tidak mempunyai kuasa penyiasatan yang mencukupi, keupayaannya menilai kewajaran sesuatu keputusan boleh terjejas. Kebimbangan tentang batas kuasa Ombudsman dalam rang undang-undang ini turut dibangkitkan dalam komunikasi Pelapor Khas berkenaan. [6]
Pengalaman perbandingan memberikan iktibar. Dalam R (Evans) v Attorney General [2015] UKSC 21, Mahkamah Agung United Kingdom mengekalkan keputusan yang membatalkan sijil Peguam Negara yang bertujuan menghalang pendedahan maklumat selepas keputusan tribunal. Alasan penghakiman majoriti tidak seragam, dan kes itu bukan autoriti yang mengikat mahkamah Malaysia. Namun, pertikaiannya memperlihatkan betapa pentingnya kedudukan institusi penyemak apabila keputusan pendedahan berhadapan dengan kuasa eksekutif. [9]
Bagi Malaysia, ukuran kejayaan reformasi hendaklah dapat diperiksa. Tempoh menunggu perlu diukur sehingga maklumat diterima, bukan sekadar sehingga surat keputusan dikeluarkan. Alasan penolakan perlu menjelaskan asas pengecualian dan saluran rayuan. Pematuhan terhadap keputusan semakan mesti dipantau. Maklumat yang kerap diperlukan pula wajar diterbitkan secara proaktif dalam bentuk yang mudah dicapai, termasuk oleh mereka yang menghadapi kekangan bahasa, keupayaan atau kemudahan digital.
Penerbitan statistik semata-mata belum memadai. Bilangan permohonan yang rendah, misalnya, mungkin menunjukkan maklumat telah tersedia dengan baik, tetapi mungkin juga menandakan masyarakat tidak mengetahui haknya atau berasa tawar hati untuk memohon. Penilaian pelaksanaan mesti membezakan kemungkinan tersebut sebelum kejayaan diumumkan.
Demikianlah amanah keterbukaan harus disempurnakan: melalui kesediaan memberikan alasan, menerima penelitian dan membetulkan keputusan apabila terdapat kecacatan. Kemajuan yang direkodkan dalam indeks sewajarnya menjadi dorongan untuk memperkukuh jaminan ini dalam kehidupan bernegara.
Kuasa yang diamanahkan kepada institusi awam membawa tanggungjawab untuk menerangkan bagaimana kuasa itu digunakan. Apabila rakyat dapat memperoleh maklumat, menilai alasan dan mendapatkan pemulihan yang berkesan, kedaulatan undang-undang memperoleh makna yang dapat dialami. Di situlah letaknya kewibawaan pemerintahan dan kemuliaan amanah yang dipikulnya.
Rujukan semakan
Tarikh semakan: 24 Oktober 2026. Rencana ini menilai teks RUU yang dibentangkan dan sumber yang tersedia pada tarikh tersebut.
1. World Justice Project, kenyataan negara Malaysia 2026.
2. WJP Rule of Law Index 2026, profil Malaysia, halaman PDF 78.
3. World Justice Project, Understanding the WJP Rule of Law Index: FAQ.
4. Parlimen Malaysia, senarai rang undang-undang Dewan Rakyat.
5. Freedom of Information Bill 2026, salinan teks yang dihoskan Centre for Law and Democracy.
6. Komunikasi Pelapor Khas PBB, OL MYS 1/2026, 30 September 2026.
7. Badan Peguam Malaysia, kenyataan mengenai RUU Kebebasan Maklumat, 21 Julai 2026.
8. Kenyataan Menteri mengenai National Townhall RUU Kebebasan Maklumat, 28 September 2026.
9. R (Evans) v Attorney General [2015] UKSC 21, penghakiman.
