Oleh Prof. Madya Dr Shahrul Mizan Ismail
Apabila kebakaran hutan di Indonesia mencetuskan jerebu rentas sempadan, Malaysia berdepan persoalan kesihatan awam dan pertanggungjawaban korporat. Apabila nama syarikat Malaysia dikaitkan dengan kebakaran tersebut, reputasinya juga boleh terjejas. Namun, jika kaitan itu dipertikaikan berdasarkan rekod pemilikan, apakah tindak balas yang sewajarnya? Memadai dengan penafian, atau terdapat asas untuk membawa tuduhan tersebut ke mahkamah?
Persoalan ini timbul susulan kenyataan Johor Corporation atau JCorp pada 27 Oktober 2026 berhubung laporan Wahana Lingkungan Hidup Indonesia, dikenali sebagai WALHI. JCorp menafikan memiliki atau mengendalikan ladang di luar Malaysia serta menolak kaitan yang dibuat terhadapnya dengan beberapa syarikat perladangan Indonesia. Kenyataan itu mengemukakan tarikh pelupusan pegangan sebagai asas penafian.
Rekod pelupusan tersebut mempunyai sokongan dokumentari. Nota 11, bertajuk “Discontinued Operations”, dalam Laporan Tahunan JCorp 2008 merekodkan pelupusan PT Graha Cakra Mulia, PT Sumber Mahardhika Graha, PT Salonok Ladang Mas dan PT Harapan Hibrida Kalbar pada 8 Ogos 2007. PT Trimurti Sumbertama pula dilupuskan pada 26 September 2007. Nota berkenaan terdapat pada halaman bercetak 143, bersamaan halaman ke-145 dalam dokumen PDF laporan tahunan tersebut.
Pengumuman rasmi Kulim turut mengesahkan pelupusan keseluruhan kepentingan ekuitinya dalam PT Tempirai Palm Resources dan PT Rambang Agro Jaya kepada PT Bakung Starch Lestari pada 6 Julai 2023. Oleh itu, gambaran bahawa semua kepentingan perladangan Kulim di Indonesia telah berakhir sejak 2007 adalah tidak tepat. Tarikh pelupusan perlu dibezakan mengikut entiti.
Dokumen ini memberikan asas kukuh untuk mencabar sebarang gambaran bahawa pegangan yang telah dilupuskan masih merupakan pemilikan semasa. Namun, kesimpulan bahawa WALHI telah melakukan fitnah memerlukan penelitian lanjut. Perkataan sebenar yang diterbitkan, konteksnya dan bentuk hubungan korporat yang didakwa perlu dikenal pasti. Penafian sesuatu pihak, sekalipun disokong dokumen penting, tidak menggantikan penelitian terhadap keseluruhan dakwaan pihak yang satu lagi.
Perbezaan ini mustahak kerana pemetaan titik panas, pengenalpastian pemilik konsesi dan pembuktian tanggungjawab terhadap kebakaran merupakan persoalan yang berlainan. Siaran rasmi WALHI sendiri mengakui bahawa hubungan pemilikan dan kewujudan titik panas tidak dengan sendirinya membuktikan sesuatu syarikat atau individu melakukan pembakaran. WALHI turut meneliti syarikat, tokoh berpengaruh dan projek kerajaan Indonesia. Maka, menggambarkan seluruh kajiannya sebagai usaha mencari salah Malaysia sahaja akan mengabaikan skop sebenar penyiasatan yang dinyatakannya.
Walau bagaimanapun, kepentingan penyiasatan alam sekitar tidak mengurangkan tuntutan ketepatan. Pemetaan yang tersalah menghubungkan entiti boleh menjejaskan pihak yang tidak lagi mempunyai hubungan pemilikan, selain mengalihkan perhatian daripada pihak yang sewajarnya diperiksa. Keberkesanan pengawasan awam bergantung pada kebolehpercayaan maklumat yang mendasarinya.
Dalam undang-undang fitnah Malaysia, plaintif pada asasnya perlu membuktikan bahawa kenyataan yang dipertikaikan membawa maksud memfitnah, merujuk kepadanya dan diterbitkan kepada pihak ketiga. Mahkamah menilai keseluruhan penerbitan serta makna yang munasabah difahami pembaca, termasuk implikasi yang terbit daripada susunan fakta. Ketiga-tiga unsur ini ditegaskan oleh Mahkamah Persekutuan dalam Seema Elizabeth Isoy v Tan Sri David Chiu Tat-Cheong [2024] 5 MLRA 68.
Kes tersebut juga memperlihatkan kepentingan prinsip kenyataan separuh benar. Sesuatu fakta mungkin benar secara tersendiri, tetapi penyampaiannya boleh menghasilkan gambaran palsu apabila fakta material yang mengubah pengertiannya ditinggalkan. Sebagai analogi, kenyataan bahawa sebuah syarikat pernah memiliki ladang perlu dibezakan daripada gambaran bahawa syarikat itu masih mengawalnya ketika kebakaran berlaku. Namun, penerapan analogi ini terhadap WALHI tetap bergantung pada teks sebenar penerbitannya; ia bukan kesimpulan bahawa unsur fitnah sudah terbukti.
Pada masa yang sama, pihak yang disaman berhak mengemukakan pembelaan, termasuk kebenaran, komen berpatutan dan perlindungan bersyarat, tertakluk pada syarat masing-masing. Kepentingan awam isu jerebu tidak secara automatik menjayakan sesuatu pembelaan, sebagaimana kesilapan fakta juga tidak secara automatik membuktikan niat jahat.
Persoalan berikutnya ialah identiti pihak yang berhak menyaman. Dalam wacana awam, frasa “Malaysia disalahkan” mudah difahami. Dalam prosiding kehakiman, identiti plaintif mesti ditentukan dengan tepat. Kerajaan Persekutuan, Kerajaan Negeri Johor, JCorp dan Kulim mempunyai kedudukan undang-undang yang perlu dibezakan. Berdasarkan pertikaian yang dilaporkan, JCorp atau Kulim kelihatan sebagai pihak yang lebih langsung terkesan, tertakluk pada entiti yang sebenarnya dirujuk.
Kerajaan pula tidak semestinya terhalang daripada membawa tindakan fitnah. Dalam Chong Chieng Jen v Government of State of Sarawak & Anor [2019] 3 MLJ 300, Mahkamah Persekutuan mengiktiraf hak kerajaan menyaman di bawah seksyen 3 Akta Prosiding Kerajaan 1956, termasuk bagi fitnah. Namun, kewujudan hak tersebut tidak menjadikan setiap tuduhan terhadap syarikat Malaysia suatu tuntutan yang boleh diambil alih oleh kerajaan. Asas tuntutan dan rujukan kepada plaintif masih perlu ditunjukkan.
Lokasi WALHI di Indonesia menambahkan dimensi undang-undang persendirian antarabangsa. Tuntutan terhadap sebuah pertubuhan Indonesia tidak dengan sendirinya menjadi pertikaian antara dua negara. Persoalan yang timbul ialah mahkamah yang berbidang kuasa, undang-undang yang terpakai, penyampaian dokumen dan keberkesanan pemulihan.
Kes Matchplan (Malaysia) Sdn Bhd & Anor v William D Sinrich & Anor [2004] 1 CLJ 810 relevan kerana melibatkan tindakan libel terhadap defendan asing. Prinsip bidang kuasa yang dibincangkannya menunjukkan bahawa kedudukan defendan di luar negara tidak semestinya menutup akses kepada mahkamah Malaysia. Walau bagaimanapun, asas bidang kuasa dan kesesuaian forum mesti dinilai berasingan daripada merit tuntutan. Kewujudan laporan dalam talian tidak patut dianggap menyelesaikan semua persoalan tersebut.
Penguatkuasaan juga tidak boleh dipandang ringan. Dalam laporan yang diterbitkan portal Mahkamah Agung Indonesia, Ikatan Hakim Indonesia menjelaskan bahawa berdasarkan Pasal 436 Reglement op de Rechtsvordering, penghakiman asing pada asasnya tidak boleh dilaksanakan secara langsung di Indonesia dan memerlukan gugatan baharu. Oleh itu, kemenangan di mahkamah Malaysia belum tentu menghasilkan pembayaran ganti rugi secara terus daripada defendan di Indonesia.
Lebih penting, perbahasan ini perlu mengambil kira perlindungan terhadap penyertaan awam dalam pemeliharaan alam sekitar. Melalui Putusan Nomor 119/PUU-XXIII/2025, yang diucapkan pada 28 Ogos 2025, Mahkamah Konstitusi Indonesia memperjelas perlindungan dalam Penjelasan Pasal 66 Undang-Undang Nomor 32 Tahun 2009. Perlindungan itu merangkumi, antaranya, mangsa, pelapor, saksi, pakar dan aktivis yang mengambil bahagian dalam usaha perlindungan alam sekitar, dengan tujuan mencegah tindakan balas melalui proses undang-undang.
Perkembangan ini menuntut penilaian serius terhadap tujuan dan kesan sesuatu saman. Tuntutan yang dikemukakan untuk memulihkan reputasi perlu berasaskan kenyataan tertentu dan bukti yang jelas. Ia tidak sewajarnya digunakan untuk menghalang keseluruhan penyiasatan alam sekitar. Sebaliknya, skop perlindungan terhadap aktivisme juga mesti ditentukan menurut undang-undang dan fakta, bukannya dianggap memberikan jawapan automatik kepada setiap pertikaian penerbitan.
Langkah yang paling berasas pada peringkat ini ialah mengenal pasti dakwaan yang dipertikaikan, mengemukakan dokumen pelupusan dan meminta penjelasan tentang sumber serta tarikh maklumat pemilikan. Jika terdapat kesilapan, pembetulan perlu dibuat dengan jelas. Pengulangan kenyataan selepas penerimaan bukti pembetulan boleh menjadi pertimbangan yang relevan, tetapi tidak dengan sendirinya membuktikan niat jahat atau menjamin kemenangan saman.
Mempertahankan nama baik syarikat Malaysia tidak memerlukan kita menutup persoalan mengenai kebakaran. Menuntut pertanggungjawaban alam sekitar pula memerlukan kesediaan membetulkan kesilapan dalam mengenal pasti pihak yang terlibat. Kedua-duanya bergantung pada disiplin pembuktian yang sama.
Nama Malaysia boleh dipertahankan dengan tegas tanpa mendahului keputusan mahkamah. Pihak yang menuduh mesti bersedia mempertanggungjawabkan dakwaannya. Pihak yang mahu menyaman mesti bersedia membuktikan tuntutannya. Udara bersih dan wacana awam yang berasaskan kebenaran sama-sama merupakan kepentingan yang harus dilindungi.
Penulis merupakan profesor di Fakulti Undang-Undang, Universiti Kebangsaan Malaysia
