Kemerdekaan bukan sekadar sebuah tarikh yang diraikan setiap tahun atau simbol kebebasan yang diwarisi daripada generasi terdahulu. Lebih daripada itu, kemerdekaan turut memberi ruang kepada manusia untuk berfikir, belajar, membuat pilihan dan menentukan arah kehidupan berdasarkan pengetahuan serta pengalaman yang dimiliki.
Dalam membina masyarakat yang mampu berdiri dengan kekuatan sendiri, ilmu menjadi antara asas yang penting. Pengetahuan bukan sahaja membantu seseorang meningkatkan kehidupan, malah boleh menjadi panduan untuk memahami masalah di sekeliling dan mencari jalan penyelesaian yang sesuai dengan keadaan masyarakat.
Perkara itu menjadi antara mesej yang diketengahkan Yayasan Hasanah menerusi 50 Conversations, yang kini mencapai sesi ke-50 dengan menghimpunkan enam speaker daripada pelbagai latar belakang untuk berkongsi pengalaman, program dan usaha mereka dalam menangani isu yang dekat dengan kehidupan masyarakat.
Bagi Trustee & Managing Director Yayasan Hasanah, Pn. Siti Kamariah Ahmad Subki, budaya ilmu tidak seharusnya dilihat hanya melalui pencapaian akademik atau kelayakan yang dimiliki seseorang. Ilmu juga boleh lahir daripada pengalaman, kemahiran dan pengetahuan yang terbentuk dalam kehidupan seharian.
“Ilmu tidak semestinya mempunyai banyak sijil atau ijazah. Kadang-kadang ilmu itu sangat sederhana dan sudah ada dalam komuniti serta dalam diri kita sendiri. Apa yang penting ialah bagaimana kita menggunakan dan mengembangkan ilmu tersebut,” katanya.
Pandangan itu dapat dilihat menerusi perkongsian enam speaker dalam sesi berkenaan, apabila setiap seorang membawa pengalaman dan pendekatan tersendiri dalam mencari penyelesaian kepada cabaran yang berlaku dalam masyarakat.
Antaranya ialah Ruth Yap, pengasas Zero Waste Sabah, yang berkongsi usaha menangani masalah pelupusan sampah yang semakin kronik di satu komuniti perkampungan Sabah. Bagi Ruth, isu tersebut tidak boleh diselesaikan hanya dengan membersihkan kawasan atau mengutip sampah yang telah dibuang, sebaliknya memerlukan perubahan terhadap cara masyarakat mengurus dan melihat sisa dalam kehidupan seharian.
Melalui usaha yang dijalankan, penduduk diberikan pendedahan mengenai kitar semula dan penggunaan semula bahan yang masih mempunyai nilai. Mereka turut diajar bagaimana sisa organik boleh diuruskan untuk dijadikan baja, selain digalakkan menggunakan beg guna semula bagi mengurangkan penggunaan beg plastik sekali guna.
Pendekatan itu menunjukkan bahawa perubahan terhadap alam sekitar boleh bermula daripada amalan yang kecil tetapi dilakukan secara konsisten. Apabila masyarakat mengetahui cara mengasingkan sisa, menggunakan semula barangan dan mengurus bahan buangan dengan lebih baik, mereka bukan sahaja memahami masalah pencemaran, malah mempunyai pengetahuan untuk menjadi sebahagian daripada penyelesaiannya.
Usaha tersebut juga memperlihatkan bagaimana ilmu yang disampaikan kepada komuniti boleh menghasilkan perubahan apabila ia diterjemahkan kepada amalan. Apa yang dipelajari tidak berhenti pada kesedaran, tetapi diteruskan dalam kehidupan harian sehingga menjadi sebahagian daripada kebiasaan masyarakat.
Sementara itu, Rahman Imuda pula membawa pengalaman dalam usaha meningkatkan minat murid untuk hadir ke sekolah. Cabaran tersebut memerlukan pendekatan yang mengambil kira minat serta kehidupan golongan muda, dan dalam usaha itu, bola sepak digunakan sebagai salah satu pemangkin untuk menarik mereka kembali ke sekolah.
Pendekatan berkenaan memperlihatkan bahawa pendidikan tidak semestinya hanya bergantung kepada kaedah pembelajaran di dalam bilik darjah. Dalam keadaan tertentu, minat dan kecenderungan murid boleh dijadikan sebagai ruang untuk membina hubungan sebelum mereka dibawa lebih dekat kepada pendidikan.
Bagi murid yang mempunyai minat terhadap bola sepak, aktiviti tersebut boleh menjadi sebab untuk mereka hadir ke sekolah. Daripada situ, terbuka ruang untuk membina disiplin, keyakinan dan hubungan yang lebih baik dengan persekitaran sekolah, sekali gus membantu mereka melihat pendidikan daripada perspektif yang lebih positif.
Kisah Ruth Yap dan Rahman Imuda memperlihatkan dua cabaran yang berbeza, tetapi kedua-duanya menggunakan pendekatan yang berasaskan pemahaman terhadap masalah sebenar. Satu usaha bermula daripada persoalan alam sekitar, manakala satu lagi melihat cabaran pendidikan daripada sudut minat dan motivasi murid.
Kedua-duanya menunjukkan bahawa penyelesaian kepada masalah masyarakat tidak semestinya mempunyai satu formula yang sama. Apa yang diperlukan ialah kesediaan untuk memahami keadaan, mendengar suara masyarakat dan menggunakan ilmu serta pengalaman bagi membina pendekatan yang bersesuaian.
Bagi Yayasan Hasanah, pendekatan seperti ini turut diterapkan dalam usaha membangunkan keupayaan penerima geran. Sokongan yang diberikan tidak hanya tertumpu kepada bantuan kewangan, tetapi turut merangkumi bimbingan dan pembangunan kemahiran supaya penerima mampu melaksanakan idea yang mereka bawa.
Ada yang mempunyai idea yang baik tetapi tidak tahu bagaimana menyediakan proposal, manakala sebahagian yang lain mempunyai keinginan untuk membantu komuniti tetapi masih kurang pengalaman dalam menguruskan projek. Melalui klinik geran, sesi tunjuk ajar dan perkongsian kemahiran, mereka diberikan ruang untuk belajar serta memperbaiki kelemahan.
“Kalau mereka tidak tahu, kita ajar. Kita cari ilmu untuk menyelesaikan masalah,” kata Siti Kamariah, yang melihat proses pembelajaran sebagai sebahagian daripada usaha membina keupayaan masyarakat.
Pendekatan itu turut berkait dengan penekanan Yayasan Hasanah terhadap perubahan sistem atau system change, iaitu memastikan sesuatu usaha tidak berhenti apabila bantuan atau geran berakhir. Sebaliknya, masyarakat diharapkan mempunyai pengetahuan dan kemahiran untuk meneruskan perubahan secara lebih berdikari.
Dalam konteks tersebut, kejayaan sesebuah program bukan hanya dilihat berdasarkan jumlah bantuan yang disalurkan atau jumlah penerima manfaat. Perkara yang lebih penting ialah perubahan yang berlaku selepas program dilaksanakan, termasuk sama ada kemahiran yang diperoleh masih digunakan, peluang baharu dapat diwujudkan dan pengetahuan tersebut dapat dikongsi dengan orang lain.
Sejak penubuhannya pada 2015 oleh Khazanah Nasional Berhad menerusi endowmen bernilai RM3 juta, Yayasan Hasanah telah melaksanakan pelbagai program pembangunan masyarakat di seluruh negara. Menurut Yayasan Hasanah, hampir empat juta penerima manfaat telah disantuni menerusi pelbagai program dan inisiatif, manakala sekurang-kurangnya sekitar RM120 juta disalurkan setiap tahun bagi usaha pembangunan masyarakat.
Namun, angka tersebut hanya menggambarkan sebahagian daripada usaha yang dijalankan. Di sebalik jumlah penerima manfaat dan nilai bantuan terdapat masyarakat yang mempunyai cabaran, pengalaman dan kekuatan masing-masing.
Atas sebab itu, 50 Conversations menjadi ruang untuk pengalaman tersebut dikongsi dengan khalayak yang lebih luas. Sesi ke-50 yang berlangsung hari ini menghimpunkan enam speaker yang membawa pelbagai perspektif tentang bagaimana mereka menggunakan pengalaman dan kepakaran masing-masing untuk menangani masalah yang dihadapi masyarakat.
Perkongsian itu penting kerana ilmu tidak berkembang apabila hanya disimpan oleh seseorang. Ia menjadi lebih bermakna apabila dikongsi, dibincangkan dan digunakan oleh orang lain dalam keadaan yang berbeza.
Pengalaman Ruth dalam mendidik masyarakat mengenai pengurusan sisa misalnya boleh membuka idea kepada komuniti lain untuk melihat semula cara mereka mengurus sampah. Begitu juga pendekatan Rahman yang menggunakan bola sepak untuk menarik minat murid ke sekolah boleh memberi inspirasi kepada pendidik lain untuk mencari kekuatan atau minat tertentu yang boleh dijadikan penghubung kepada pendidikan.
Dalam hal ini, pengalaman masyarakat sendiri menjadi sumber ilmu yang penting. Tidak semua pengetahuan datang daripada buku atau institusi pendidikan. Sebahagiannya terbentuk selepas bertahun-tahun seseorang berdepan dengan sesuatu masalah, mencuba pelbagai pendekatan, melakukan kesilapan dan akhirnya menemui kaedah yang lebih sesuai.
Budaya seperti itu turut menjadikan proses mendengar sesuatu yang penting dalam pembangunan masyarakat. Apabila organisasi atau individu bersedia mendengar pengalaman orang di lapangan, mereka dapat memahami sesuatu masalah dengan lebih dekat dan tidak hanya bergantung kepada andaian.
Bagi Siti Kamariah, pemahaman yang lebih baik juga boleh membentuk cara manusia berinteraksi dengan orang lain.
“Bila kita mempunyai ilmu, kita akan bertutur dengan lebih empati, dengan lebih kasih sayang sebab kita faham masalahnya,” katanya.
Pandangan itu menunjukkan bahawa ilmu bukan hanya mempunyai nilai dari sudut pendidikan atau ekonomi, tetapi turut mempengaruhi cara manusia memahami keadaan orang lain. Apabila seseorang mempunyai pengetahuan yang lebih luas, mereka lebih berupaya melihat sesuatu masalah daripada pelbagai sudut dan tidak terburu-buru membuat kesimpulan.
Dalam masyarakat yang mempunyai pelbagai latar belakang, kemampuan untuk memahami antara satu sama lain menjadi semakin penting. Setiap komuniti mempunyai cabaran yang berbeza dan setiap individu pula mempunyai pengalaman yang membentuk cara mereka melihat kehidupan.
Sebab itu, budaya ilmu perlu dibina melalui kesediaan untuk belajar daripada pelbagai sumber, termasuk daripada pengalaman masyarakat sendiri. Ia bukan sekadar usaha mengumpulkan pengetahuan, tetapi membina kemampuan untuk menggunakan pengetahuan tersebut dalam kehidupan sebenar.
Semangat itulah yang dapat dilihat menerusi perkongsian enam speaker dalam 50 Conversations. Mereka hadir dengan cerita yang berbeza, tetapi masing-masing menunjukkan bahawa perubahan boleh bermula apabila seseorang memilih untuk memahami sesuatu masalah dan kemudian berusaha mencari jalan penyelesaian.
Daripada isu pelupusan sampah di Sabah kepada usaha meningkatkan kehadiran murid ke sekolah, pengalaman yang dikongsi menunjukkan bahawa perubahan tidak semestinya bermula dengan sumber yang besar. Ia boleh bermula dengan pengetahuan, pengalaman dan keberanian untuk mencuba pendekatan yang berbeza.
Dalam konteks kemerdekaan, perkara tersebut membawa makna yang lebih luas. Sebuah negara yang merdeka bukan hanya memerlukan masyarakat yang bebas menentukan kehidupan mereka, tetapi juga masyarakat yang mempunyai ilmu untuk membuat keputusan, menyelesaikan masalah dan membina masa depan.
Ilmu memberikan manusia pilihan. Pengetahuan membuka peluang untuk memahami keadaan dengan lebih baik, manakala pengalaman membantu seseorang membuat keputusan berdasarkan apa yang telah dipelajari.
Apabila pengetahuan itu dikongsi pula, manfaatnya tidak lagi terhenti pada seorang individu. Ia boleh bergerak kepada keluarga, komuniti dan generasi seterusnya.
Mungkin di situlah letaknya makna Merdeka Melalui Ilmu yang cuba diketengahkan Yayasan Hasanah. Kemerdekaan bukan sekadar kebebasan untuk menentukan ke mana kita mahu pergi, tetapi mempunyai ilmu dan kesedaran untuk memahami arah yang dipilih.
Kerana pada akhirnya, masyarakat yang kuat bukan hanya masyarakat yang mempunyai banyak pengetahuan, tetapi masyarakat yang tahu bagaimana menggunakan pengetahuan tersebut untuk menyelesaikan masalah, membuka peluang dan membantu orang lain bergerak ke hadapan.
Ilmu yang dikongsi akan terus berkembang, pengalaman yang diceritakan boleh menjadi panduan dan penyelesaian yang ditemui oleh satu komuniti mungkin boleh membuka jalan kepada komuniti yang lain.
Dalam perjalanan membina masa depan Malaysia, budaya seperti inilah yang perlu terus dipupuk supaya kemerdekaan bukan hanya dirasai sebagai satu sejarah yang diwarisi, tetapi diteruskan melalui keupayaan setiap generasi untuk belajar, memahami dan membina kehidupan yang lebih baik.
