Krisis di Negeri Sembilan kini bukan lagi sekadar perang kenyataan antara Menteri Besar dan institusi adat. Isunya sudah menjadi ujian terhadap asas pemerintahan negeri. Persoalannya mudah, adakah Negeri Sembilan masih diperintah menurut adat yang dimaktubkan dalam undang-undang tubuh atau akhirnya tunduk kepada percaturan parti politik?
Ahli Dewan Undangan Negeri Negeri Sembilan tidak lagi boleh bersembunyi di sebalik alasan bahawa ini hanya polemik istana atau pertikaian teknikal undang-undang. Mereka kini berdepan pilihan yang jelas. Sama ada mempertahankan tertib adat-perlembagaan negeri, atau terus taat kepada parti walaupun Menteri Besar dilihat gagal melaksanakan tanggungjawabnya menurut Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959.
Negeri Sembilan bukan negeri biasa dari segi susunan pemerintahannya. Di sini, struktur Raja tidak terpisah daripada Pembesar Memerintah. Sebab itu tindakan Undang Yang Empat dengan sokongan Tunku Besar Tampin tidak boleh dilayan seperti kenyataan politik biasa.
Pengisytiharan menurunkan Tuanku Muhriz ibni Almarhum Tuanku Munawir dan pemasyhuran Tunku Nadzaruddin ibni Almarhum Tuanku Ja’afar sebagai pemerintah baharu datang daripada teras adat-perlembagaan negeri. Empat Undang yang terlibat ialah Dato’ Klana Petra Dato’ Haji Mubarak Dohak, Dato’ Mendika Menteri Akhirulzaman Dato’ Maarof Mat Rashad, Dato’ Johan Pahlawan Lela Perkasa Setiawan Dato’ Haji Muhammed Abdullah dan Dato’ Lela Maharaja Dato’ Haji Abdul Rahim Yasin. Mereka bukan tokoh pinggiran, tetapi pembesar adat utama dalam sistem pemilihan pemerintah Negeri Sembilan.
Dalam kerangka itu, kedudukan Menteri Besar juga tidak bebas. Jika Perkara 38 dan Perkara 50 dibaca bersama, soal utamanya ialah sama ada Menteri Besar masih mendapat kepercayaan majoriti ADUN. Maka apabila Undang Yang Empat menyarankan Datuk Seri Utama Aminuddin Harun berundur, ia bukan teguran biasa tetapi isyarat bahawa keyakinan terhadap beliau telah terhakis pada peringkat pembesar memerintah.
ADUN tidak sepatutnya memandang ringan isyarat itu. Mereka perlu memahami bahawa undi tidak percaya di bawah Perkara 38(4) bukan lagi sesuatu yang mustahil dibincangkan jika Menteri Besar enggan berundur secara terhormat. Di sinilah terletaknya dilema sebenar, sama ada mahu terus mempertahankan ketua kerajaan atas nama parti atau menilai kedudukannya menurut tertib negeri.
Hujah yang lebih besar ialah kuasa menentukan sah atau tidak pelucutan jawatan Yang di-Pertuan Besar bukan terletak pada Menteri Besar atau Dewan Keadilan dan Undang. Dalam tafsiran ini, kuasa itu terletak pada Undang Yang Empat sendiri. Perkara 10(2) dibaca sebagai jelas bahawa apabila Undang Yang Empat meminta Yang di-Pertuan Besar melepaskan takhta, maka pada ketika itu baginda hendaklah berhenti menjadi Yang di-Pertuan Besar.
Proklamasi yang ditandatangani kemudian oleh Undang Yang Empat dan Menteri Besar pula, menurut hujah ini, hanyalah langkah pemakluman rasmi. Ia bukan syarat yang menentukan keabsahan keputusan tersebut. Jika tafsiran ini diterima, maka kegagalan Menteri Besar bertindak bukan lagi sekadar beza pandangan tetapi kegagalan melaksanakan kewajipan selepas keputusan dibuat.
Inilah sebab utama kenapa kedudukan Aminuddin perlu dinilai semula. Beliau menegaskan kerajaan negeri tidak mengiktiraf pengisytiharan itu, termasuk dengan alasan bahawa Mubarak Dohak tidak lagi mempunyai fungsi sebagai Undang Luak Sungai Ujong dan tindakan tersebut tidak selaras dengan Perkara 10 hingga 12. Namun dari sudut hujah adat-perlembagaan, pendirian itu sendiri dilihat bercanggah dengan susunan asas pemerintahan Negeri Sembilan.
Ini kerana Kerajaan Negeri Sembilan bukan entiti yang berdiri berasingan daripada Raja. Kerajaan negeri ialah Raja dan syura baginda, manakala Menteri Besar serta Ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri hanyalah pelaksana fungsi kuasa tersebut. Maka kenyataan bahawa kerajaan negeri “tidak mengiktiraf” keputusan Undang Yang Empat dilihat sebagai pendirian yang songsang terhadap tertib pemerintahan negeri.
Atas asas itu, Aminuddin dilihat gagal menjalankan tanggungjawabnya dari segi undang-undang tubuh atas empat sebab. Pertama, beliau didakwa gagal mematuhi Perkara 10(2) kerana tidak bertindak selaras dengan keputusan Undang Yang Empat. Kedua, tindakan itu dihujahkan sebagai pelanggaran terhadap sumpah jawatan di bawah Perkara 39.
Ketiga, beliau dilihat ingkar terhadap arahan sah Undang Yang Empat yang bertindak di bawah kuasa prerogatif mereka. Keempat, tindakannya dikatakan telah menghalang Tunku Nadzaruddin melaksanakan pemerintahan menurut Perkara 11, selain meletakkan penjawat awam negeri dalam keadaan serba salah untuk mentaati pemerintah yang didakwa telah diangkat secara sah. Hujah ini menjadikan isu tersebut lebih besar daripada sekadar perbezaan tafsiran undang-undang.
Dalam keadaan ini, ADUN tidak boleh terus berfikir semata-mata sebagai anggota parti. Soalnya bukan sama ada mereka suka atau tidak kepada Aminuddin. Soalnya ialah sama ada mereka sanggup mempertahankan seorang Menteri Besar yang dilihat gagal melaksanakan peranan yang dituntut oleh undang-undang tubuh negeri.
Peranan Dewan Keadilan dan Undang juga perlu dilihat secara tepat. Menurut hujah yang dikemukakan, dewan itu berfungsi menasihati dan mengesahkan perkara berkaitan adat Melayu Negeri Sembilan mengikut Perkara 16 yang dibaca bersama Perkara 28 dan Perkara 40(2)(d). Ia bukan kuasa yang boleh mengatasi keputusan majoriti Undang Yang Empat dalam soal pelantikan atau pelucutan Yang di-Pertuan Besar.
Pandangan bahawa tindakan Undang Yang Empat itu sah juga bukan datang daripada suara terpencil. Tan Sri Dr. Rais Yatim turut dipetik sebagai berpandangan bahawa tindakan menurunkan takhta itu adalah sah, walaupun beliau menyeru penyelesaian dilakukan secara lunak. Pandangan itu penting kerana beliau memahami struktur adat dan perjalanan kerajaan negeri tersebut.
Dari segi angka politik, pilihan di tangan ADUN sebenarnya jelas. Dewan Undangan Negeri Negeri Sembilan mempunyai 36 kerusi, dengan Pakatan Harapan memenangi 17 kerusi, Barisan Nasional 14 kerusi dan Perikatan Nasional 5 kerusi. Ini bermakna majoriti mudah ialah 19 kerusi, dan secara matematik Barisan Nasional serta Perikatan Nasional mempunyai cukup angka untuk membentuk kerajaan baharu jika Pakatan Harapan enggan menukar Menteri Besar.
Sebab itu rencana ini bukan seruan supaya ADUN membelot secara semberono. Ini ialah peringatan bahawa di Negeri Sembilan, taat kepada parti tidak boleh mengatasi tanggungjawab terhadap adat yang sudah dimaktubkan menjadi undang-undang. Jika keputusan empat Undang dengan sokongan Tunku Besar Tampin terus diketepikan, maka ADUN sendiri sedang memilih politik mengatasi tertib negeri.
Akhirnya, mereka perlu membuat keputusan. Sama ada terus melindungi seorang Menteri Besar atas nama gabungan politik, atau kembali kepada asas pemerintahan Negeri Sembilan yang menuntut penghormatan kepada pembesar memerintah dan keputusan mereka. Dalam krisis ini, sejarah tidak akan bertanya siapa paling setia kepada parti, tetapi siapa yang berani mempertahankan adat yang bersendikan undang-undang. – SuaraTV
